نی زار : خامه به معنای قلم و کلک (برهان قاطع و فرهنگ جهانگیری) و ابریشم به معنای نخ کم تاب ( ناظم الاطباء ) ، خامه دوزی نیز در لغت نامۀ دهخدا چنین توصیف شده است: ” گلدوزی کردن روی پارچه با خامه (ابریشم نتابیده) ، بنابراین خامه به معنای ابریشم و دوختن فعل باشد. جمع آن نشان دهندۀ نوعی از هنر سنتی با ارزش است.”

خمک دوزی واژه دگرگون شده خامه دوزیست که سفید دوزی نیز خوانده می شود اما آنچه از گذشته های دوربرآن نامیده شده “خمک دوزیست ” ، نامی که درخشش زیبای الیاف ظریف ابریشم درتار و پود پارچه های زیبای سیستان رابه همت دستان پرتوان و ذوق بی کران مردمانش یادآور است.

هنری ازخانواده سوزندوزی ، شکل گرفته از نقوش خاص واصیل بومی که به وسیله الیاف ظریف ابریشم به شکل برجسته اکثرا”بر روی پارچه هایی ازجنس کتان دوخته می شده است.

خمک دوزی از نقوش خاص و اصیل بومی به شکل برجسته هندسی و به صورت گل های هشت پر، لوزی، مربع، مثلثی و طلیبی تشکیل شده است.

از این هنر بیشتر در تزیین لباسهای مردان عالی رتبه بویژه دور یقه و سر آستین لباس های آنان وهمچنین پیراهنهای زنانه استفاده میشده.از دیگر موارد مورد استفاده خمک دوزی روی عرقچین، پیش بند، جانماز، دستمال،رومیزی، کوسن وشال زنانه استفاده می‌شود.

تاریخچه خمک دوزی در سیستان :

تاریخ وقدمت هنرخمک دوزی را می توان با زمان ظهورابریشم درسیستان مصادف دانست وآنچه که به تحقیق مشخص شده این است که درنخستین نوشته های اسلامی ، ” سیستان ” مکان تولید بهترین بافت های ابریشمی و پشمی توصیف شده است.

جالب است که بگویم سیستان با داشتن باغ های فراوان توت یکی از بزرگترین مراکزتولید ابریشم بوده است به گونه ای که منابع تاریخی از وجود گارگاه های تولید پیله و ابریشم در روستای چلنگ زابل حتی در حدود صد سال قبل خبر می دهند.در حالی که بسیاری به اشتباه گمان می کنند ابریشم همواره ازچین به سیستان وارد می شده وسیستانی ها در تولید ابریشم هیچ نقشی نداشته اند .

اوج این هنررا نیز همچون دیگرهنرها و صنایع سیستان می توان به دورهای اشکانی و ساسانی نسبت داد.

دلیل خواندن این هنرظریف وزیبای اصیل سیستانی به این نام این است که درگذشته ، ابریشم به صورت خام یعنی بدون هیچ پرداخت ویا اعمالی ازقبیل رنگرزی و پخت یا سفید کاری مورد استفاده قرارمی گرفته است وهمین امردلیلی برنامیدن این هنربدین نام است.

نقوش رایج در خمک دوزی :

از نقوش رایج در این هنر می توان به “حصیر دوزی، توردوزی، تار کشی، بته جقه ای، نرگسی، گلی، نقوش ستاره ای، نقوش هندسی، انواع گره ها ، الگوهای مختلف تخم ترک،خشتی و یا دم ماهی و غیره اشاره نمود که حصیر دوزی و بته جقه ای معمولاً در وسط و بقیه نقوش در اطراف آن دوخته می شود.

این دوخت علاوه بر روستاهای زابل امروزه در افغانستان نیز بسیار رواج دارد.

دوخت به شیوۀ دومی گلدوزی به نام پردوزی است و نوع نخ ابریشم رنگ نشده و سفید است که در اصطلاح به آن خامه می گویند.

خمک دوزی اکنون هنری منسوخ شده به شمارمی آید که خوشبختانه در سال های اخیر با همت دلسوزان این دیار و با تلاش اداره میراث فرهنگی ، صنایع دستی وگردشگری سیستان و بلوچستان رونقی دوباره یافته است ، امید که این هنر دوباره پر و بالی بگیرد برای رسیدن به اوجی همچون گذشته.

گردآوری :سارینا جهان تیغ