پایگاه اطلاع رسانی و تحلیلی نــی زار گزارش وضعیت بخش معدن در حوزه سیستان

نی زار : منطقه سیستان بین طول جغرافیایی َ۲۹ و ْ۶۱ و عرض جغرافیایی َ۲۰ و ْ۳۱ واقع شده است. از شمال شرق به کشور افغانستان، از جنوب به شهرستان زاهدان و از مغرب و شمال غرب به کویر لوت و شهرستان بیرجند محدود می باشد. وسعت سیستان ۸۱۱۷ کیلومتر مربع و ارتفاع آن از سطح دریا ۲/۲۸۹ متر و جمعیت آن۳۸۷۸۲۳ نفر است. سیستان از قدیمی ترین مراکز جمعیتی است که دارای سابقه تاریخی در زمینه کشاورزی می باشد. از نظر آب و هوا دارای هوای گرم و خشک با درجه حرارت ۵۰ درجه در تابستان است. بادهای ۱۲۰ روزه که از اواسط اردیبهشت شروع و اوایل شهریور متوقف می شود، از دیگر مشخصات منطقه می باشد. کمبود آب کشاورزی بخصوص در سالهای اخیر به جهت کاهش نزولات آسمانی و خشک شدن دریاچه هامون و رودخانه هیرمند، خسارات زیادی به بخش کشاورزی منطقه و اشتغال مربوط به آن وارد نموده است که ضرورت جبران مشکل با توسعه بخش صنعت و معدن احساس می شود. شروع بازسازی کشور افغانستان، بازار بسیار مناسبی را برای محصولات ایران و استان فراهم نموده است. سازگاری سلیقه و ذائقه مردم افغانستان با محصولات تولیدی ایران نیز عامل موثر دیگری است که ضرورت توسعه صنعت ، معدن و تجارت را در منطقه سیستان توجیه می کند. توجه به صنایع کشاورزی و دام، تولید قطعات و مواد غذایی و بهداشتی و غیره می تواند در ایجاد اشتغال مولد موثر واقع شود. بازارچه مرزی میلک و تبدیل بعنوان منطقه ویژه اقتصادی زابل از دیگر پارامترهای مهم جهت سرمایه گذاری های صنعتی و معدنی است.

^[1]

زمین شناسی عمومی حوزه سیستان

از لحاظ زمین شناسی این منطقه در زون شرق ایران و در حاشیه شرقی بلوک لوت قرارگرفته است. طبق تقسیم بندی های جزئی تر میتوان این ناحیه را بخشی از زون ایرانشهر بیرجند (یکی از واحدهای ساختاری – زون زمین درزه سیستان) در نظر گرفت. علاوه بر این بر مبنای تقسیم بندیهای انجام شده به لحاظ واحدهای سنگی موجود در ناحیه میتوان محدوده را بخشی از حوضه فلیشی ایران که در مجاورت با افیولیتهای حلقه دگرشکلی اطراف ایران مرکزی یا ملانژ رینگ ایران مرکزی واقع گردیده اند دانست. پدیده کافتی شدن در کرتاسه را باید سرآغازی مهم برای تکوین زمین شناسی ناحیه دانست چرا که قبل از این زمان یعنی در طول پالئوزوئیک و اوایل مزوزوئیک بلوک لوت هلمند (افغان) بصورت یکپارچه بوده و بلوک واحدی را تشکیل می داده اند که بر روی آنها رسوبات پلاتفرمی دوران اول و دوران دوم (تا قبل ازکرتاسه بالا) تشکیل می شده است. در اثر بروز پدیده کافتی شدن، بلوک لوت از بلوک هلمند منفک گردیده و تراف ریفتی در شرق ایران وغرب افغانستان بوجود آمده است. نهشته های اقیانوسی و فلیشی کرتاسه بالا و اوائل ترشیر همراه با ولکانیک های ریفتی در این حوضه شروع به تجمع نموده اند. در طول زمان ائوسن در اثر رخداد فرورانش در شرق بلوک لوت تراف اقیانوسی ریفتی بسته شده و نهشته های فلیشی کرتاسه بالا- پالئوسن به همراه بقایای پوسته اقیانوسی (افیولیت ملانژها) بجای مانده میماند. افیولیتهای فوق همانطور که ذکر شد بقایای پوسته اقیانوسی بین دوبلوک لوت و هلمند هستند که یا در محل بسته شدن ریفت باقیمانده اند یا توسط گسلهای عمیق بالا آمده اند. رخداد جابجایی در محل ریفت در طول کرتاسه بالا اتفاق افتاده و آثار آنرا میتوان بصورت کمپلکس روتک وکمپلکس نه مشاهده نمود. در طول زمان پالئوسن تا نئوژن، در اثر ذوب بخشی پوسته و ذوب رسوبات زیرین و همچنین فعالیتهای ماگمایی بخش فوقانی جبه ماگماتیسم نسبتاً وسیعی بویژه بصورت ولکانیسم آلکالن پدیدار گشته که عمدتاً این ولکانیکها در اثر فعالیتهای منتج از فازهای نئوژن که موجب بروز پدیده هایی همانند چین خوردگی و مهمتر از آن گسلش شده اند، در سطح رخنمون یافته اند. بدین ترتیب چنین میتوان اظهار نمود که تکوین زمین شناسی این ناحیه همانند سایر قسمتهای زون ساختمانی شرق ایران بوده و تمام ویژگیهای خاص این زون را دارا میباشد. دشت سیستان بخشی از بلوک هیلمند (هلمند) است که بوسیله گسل هریررود از سایر قسمتهای ایران جداشده است. به جز یک برونزد ولکانیکی کوچک (کوه خواجه) رویه این دشت با نهشته های آبرفتی جوان پوشیده شده است و لذا از چند و چون زمین شناسی آن اطلاعی دردست نیست ولی مطالعات ژئوفیزیکی نشان مى دهد که در زیر پوشش آبرفتی توالی ضخیمی از رسوبهای تقریباً افقی وجود دارد که تنها رسوبهای کواترنر آن حدود دو کیلومتر ضخامت دارند. ویژگی فرو افتاده این دشت یادآور فرونشست داری رود در افغانستان مرکزی است. بطور کلی سیستان از منظر زمین‌شناسی یک دشت آبرفتی هموار و نسبتاً مسطح از رسوبات رودخانه‌ای است. کف رسوبات از سنگ‌های کرتاسه ^[2] و کنگلومرای اواخر دوره ترشیاری ^[3] شکل گرفته ‌است. بر روی گدازه‌های مارن قرمز دوره ترشیاری، تنها برجستگی بازالتی سیستان به نام کوه خواجه ^[4] مشاهده می‌شود. چاه نیمه‌های ^[5] سیستان هم حاصل فعالیت دوره کواترنری ^[6] است. جلگه سیستان از غرب به رشته کوه‌هایی محدود می‌شود که از فلیش‌های کرتاسه و رسوبات تبخیری و آهک‌های الیگوسن و سازنده پلیوسن تشکیل شده و در ضلع جنوبی رشته کوه‌های فوق، سنگ‌های متامورفیک مشاهده می‌شود. بطور کلی در طبقه بندی رسوبات تکوین شده در دشت سیستان عمده رسوبات زیر در نواحی مختلف دشت قابل تشخیص است.

۱- رسوبات پلیئستوسن: شامل یک لایه ضخیم حدود یک تا چهار متر تشکیل شده از رسولات سیلتی با گرد شدگی خوب که توسط رودخانه حمل گردیده و در دلتای هیرمند رسوب کرده است در داخل این رسوبات رس های صورتی به همراه ماسه نیز وجود دارد.

۲- رسوبات عهد حاضر: عموماً از رسوبات دانه ریز و سیلت و ماسه های دانه ریز تشکیل شده است.

۳- رسوبات دریاچه ای: در مواقع خشکسالی رسوبات تبخیری دریاچه ای در مدت زمان کوتاهی برجای مانده است.

۴- رسوبات حدواسط (دریاچه ای و رودخانه ای): معمولاً در حاشیه هامون ها مخلوطی از رسوبات ریز دانه در اندازه رس و سیلت به همراه مقادیری از گچ و نمک توسط مکانیسم بادهای ۱۲۰ روزه حمل شده و در مکان های دیگر ترسیب شده است.

وضعیت موجود مجوزهای اکتشافی- معدنی

در حال حاضر ۴ فقره پروانه اکتشاف (۱ فقره مس وطلا، ۳ فقره آنتیموان) ۵ فقره گواهینامه کشف (۳ فقره مرمریت، ۱ فقره مرمر، ۱فقره کرومیت) جمعاً با حجم سرمایه گذاری ۵/۵۰۲ میلیون ریال وذخیره قطعی ۱۴۲۴۵۸۰۰ تن، ۶ فقره پروانه بهره برداری ( ۲ فقره سنگ لاشه، ۱ فقره کرومیت، ۱ فقره آنتیموان، ۱ فقره مرمریت، ۱ فقره منیزیت) جمعاً با حجم سرمایه گذاری ۸۲۶/۱۹ میلیون ریال و ذخیره قطعی ۹/۳۲۸۸۹ هزار تن و ۱۵ فقره مجوزبرداشت (۱ فقره کرومیت، ۴ فقره سنگ لاشه، ۸ فقره شن و ماسه، ۲ فقره خاک رس) در حوزه سیستان صادر گردیده است (جدول ا تا ۵).

جدول۱: فهرست پروانه های اکتشاف معتبرحوزه سیستان

شهرستان	نوع ماده معدنی
نیمروز	مس و طلا
نیمروز	آنتیموان
نیمروز	آنتیموان
نیمروز	آنتیموان

جدول۲: فهرست گواهی کشف های حوزه سیستان

ردیف	نام ماده معدنی	نام معدن	هزینه (ه – ر)	ذخیره احتمالی (تن)	ذخیره قطعی (تن)
۱	مرمریت	هامون شمالی	۱۰۳۴۰۰	۱۴۰۵۲۰۰۰	۷۰۲۶۰۰۰
۲	مرمریت	هامون جنوبی	۱۲۲۱۰۰	۲۷۱۲۰۰۰	۱۳۵۶۰۰۰
۳	کرومیت	بندان	۲۶۵۰۰	۰	۹۱۰۰
۴	مرمر	بندان	۵۳۹۰۰	۱۲۹۴۰۰	۶۴۷۰۰
۵	مرمریت	مرمریت بندان	۱۹۶۶۴۷	۱۱۵۸۰۰۰۰	۵۷۹۰۰۰۰

جدول۳: فهرست مجوز برداشت های حوزه سیستان

ردیف	نام شهرستان	نام ماده معدنی
۱	زابل	خاک رس
۲	زهک	شن وماسه
۳	زهک	شن و ماسه
۴	زهک	شن و ماسه
۵	نیمروز	سنگ لاشه
۶	نیمروز	شن وماسه
۷	نیمروز	سنگ لاشه
۸	نیمروز	شن وماسه
۹	نیمروز	کرومیت
۱۰	نیمروز	شن و ماسه
۱۱	نیمروز	سنگ لاشه
۱۲	نیمروز	سنگ لاشه
۱۳	نیمروز	شن و ماسه
۱۴	نیمروز	شن و ماسه
۱۵	هیرمند	خاک رس

جدول۴: فهرست پروانه بهره برداری حوزه سیستان

ردیف	نام ماده معدنی	نام معدن	ذخیره قطعی	هزینه (م – ر)
۱	مرمریت	حیدرآباد	۱۳۳۰۰۰۰	۵۷۸۸
۲	کرومیت	ذوالفقار	۸۴۶۰۰	۵۳۳
۳	سنگ لاشه	سنگ لاشه زابل	۴۷۶۰۰	۵۳۳
۴	آنتیموان	سفیدآبه	۵۴۶۵	۶۸۴۸
۵	سنگ لاشه	لاشه مرمریتی زابل	۳۱۴۰۰۰۰۰	۶۱۲۶
۶	منیزیت	منیزیت حیدرآباد	۲۲۲۴۳	۳۶۷۱

جدول۵: آمار وضعیت موجود مجوزهای معدنی حوزه سیستان بصورت تجمعی

ردیف	نوع مجوز	شرح	حوزه سیستان	استان	درصد از کل استان
۱	پروانه اکتشاف	تعداد (فقره )	۴	۴۴۱	۹/۰
۲	گواهی کشف	تعداد (فقره )	۵	۲۲۵	۲/۲
		تناژ ذخیره قطعی(هزارتن)	۸/۱۴۲۴۵	۵۷/۱۱۸۴۷۸۶	۰۲/۱۲
		هزینه عملیات (میلیون ریال)	۵/۵۰۲	۹/۷۵۵۴۱	۶/۶
۳	مجوزبرداشت	تعداد (فقره )	۱۵	۱۱۵	۰۴/۱۳
۴	پروانه بهره برداری	تعداد (فقره )	۶	۱۳۵	۴/۴
		تناژ ذخیره قطعی (هزارتن)	۹/۳۲۸۸۹	۹۷۴۷۱۲	۷/۳۳
		سرمایه گذاری (میلیون ریال)	۲۳۴۹۹	۱۲۸۳۳۱۶	۸/۱

برنامه های بخش معدن سازمان در منطقه سیستان

– صدور پروانه اکتشاف برای بخش خصوصی به موازات انجام مطالعات توسط دولت در راستای تسریع در فعالیت های اکتشافی- معدنی

– اعطای تسهیلات اکتشافی در راستای کاهش ریسک سرمایه گذاری در بخش معدن

– طرحهای عمرانی اکتشافی سیستماتیک در راستای دستیابی به ذخائر معدنی جدید

– توسعه فعالیت های شناسایی، پی جویی و اکتشافی سازمان های وابسته به وزارت صنعت، معدن و تجارت نظیر سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو)، شرکت تهیه و تولید مواد معدنی ایران، شرکت ملی صنایع مس ایران، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور و…. از طریق جذب آنها به منطقه

– سرمایه گذاری در امر اکتشاف ذخایر معدنی شناسایی شده نظیر آنتی موان، منیزیت، مس و عناصر همراه، کرومیت، خاک صنعتی، شن و ماسه، خاک رس، سنگهای تزئینی و نماو مصالح ساختمانی با توجه به ساختار زمین شناسی منطقه

– توسعه صنایع معدنی بر پایه مواد معدنی کشف شده بعنوان صنایع مادر نظیر واحدهای فرآوری آنتی موان، ، تولید آجر نسوز و سفال، مصالح ساختمانی و غیره