سلامی به زابل به مردان سبز / به هامون ابی به ایران سبز
سلامی به گندم به نی زار پاک / به توتن نشینان به ایمان سبز
این روزها سیستان و سیستانی حال و هوایی دیگر دارد ، چراکه پس از یک خشکسالی طولانی هیرمند را همچنان که باید ، خروشان می بیند و به یاد هامون بخشنده به شادی و طرب می پردازند ، در این مقاله سعی نموده ام که گذری به گذشته پر شکوه سیستان و گنج های پر ارزش ان بزنم ، تا باردیگر یادمان بیاید که این خاک زر پرور چه بخشنده و مهربان بوده واست، و به دست اندر کاران مان ایده برای ساختن سیستانی آباد دهد ، امید است که دوباره پرنده های مهربانی بر بستر هامون بخشنده لانه زندگی بسازند.
بعنوان مقدمه:هارون الرشید(به لیث بن ترسل ):…فعلاً حکومت مصر را بتو می دهم ، اگر درست خدمت کردی، انگاه تو را به سیستان (سیستان بزرگ که امروز بیشتر خاکش در افغانستان واقع است ) می فرستمت تا کارت بالا گیرد .(تاریخ سیستان ،ص۱۵۳)
الف:زراعت وکشاورزی؛
-سیستان ولایتی پر نعمت و خرما بسیار دارد«یادمان باشد هنوز هم بهترین خوراکمان تلفیقی از خرما دارد».(مسالک والممالک ، استخری)
-زمین زرنج شوره است و ریگ ، شهری گرمسیر، درخت خرما دارد ،آسیاب بر باد ساخته اند (همان)
-فراه کشاورزی ، نخیل و میوه فراوان دارد.(حدود العالم من المشرق الی المغرب ص۸۶و مسالک الممالک ص ۱۹۸)
-فانیذ(شکر سپید ) به مقدار زیاد در سیستان تولید و صادر می شود (افغانستان بعد از اسلام ، جلد ۱،ص۵۵)
-ترنجبین(ترمی) مواد قندی از بیخ خار شتر فراورده سیستان است (تاریخ سیستان ، ص۳۴۷)
-هیچ جای دیگر گوشت حیوان خوشتر از گوشت حیوان سیستان نباشد به طعم و لذت (المسالک والممالک ،ص۱۹۵)
…..و دیگر انکه در قرون نخستین اسلامی صنعت شکر سازی و نساجی سیستان ، به سبب وفور پنبه وشکر رواج داشت .
ب:صنایع دستی؛
اجداد هنرمندمان در بیش از ۵۰۰۰سال پیش ، سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی را از نقاط دور (بداخشان و….) به سیستان و شهر سوخته می اوردند ودر کارگاههای صنعتی خویش بر روی این سنگهای زبر وبد شکل ظروف زیبا و شکیلی به وجود اورده وبا ارزش افزوده ان را با قیمتهای گزاف صادر می کردند!!..افتخار دیگر مردم سیستان در تولید فرش است ، چرا که قدیمی ترین قالی شناخته شده جهان «فرش پازیریک» از بافته های سکاها می باشد، امروزه نیز صنعت فرش بافی در سیستان رواج دارد و به کشورهای مختلف صادر می شود و باعث افتخار است که ۵۲تخته فرش اهدایی به سران غیر متعهدها در زیمباوه در زابل بافته شد….. و دیگر انکه پدران ومادران هنرمندمان در این سرزمین در طول تاریخ اثار دستی زیبایی با استفاده از شاخه های گز ،نخل و سایر الیاف موجود در سیستان عرضه کرده اند که می تواند احیا و ادامه یابد
ج: تجارت و بازرگانی ؛
سیستان امروزه در محل تلاقی سه کشور افغانستان ، پاکستان و ایران ، واز معابر مهم جاده های ابریشم و ادویه در گذشته بوده است.
-جاده های قدیم تجارتی بین سیستان و خلیج فارس و ممالک شمال و شرق و غرب سیستان مرجعی برای کاروانیان تجارتی وبازرگانانی بود که از خلیج فارس و دریای عمان به هرات و آسیای میانه می رفتند (سیستان ، تیت، ص۶۴)
-قاورد حاکم سلجوقی کرمان در قرن ۱۲میلادی کوشید جاده مواصلاتی مهم میان بم به سیستان را ترمیم کند ، در آن دوره ایالات غربی ایران و کشورهای همسایه از بم واز راه میانبر به سیستان و از آنجا به شبه قاره هند و آسیای میانه رفت و آمد می کردند ، اهتمام دست اندر کاران به ایجاد منطقه آزاد تجارتی و صنعتی در سیستان ، می تواند گذشته پر شکوه این منطقه در امر تجارت و بازرگانی را تا حدی به ان باز گرداند و برای این منظور تکمیل یا احداث راه های مواصلاتی (بزرگراه چابهار-میلک و راه میانبر به بم واستان کرمان و…) کارساز و اثر بخش خواهد بود.
د:صنعت؛
خاک ارزشمند سیستان هزاران سال منبع ساخت و تولید ظروف سفالی و زیبا بوده است ، تاجاییکه امروزه ظروف سفالی ۵۰۰۰ ساله سیستان زینت بخش موزه های سراسر کشور است . بنابراین خاک ارزشمند سیستان می تواند در این گوشه از کشور ، کانون مهم تولید کاشی و سرامیک برای داخل و کشورهای همسایه باشد.
-پدرانمان استفاده از انرژی ابدی باد را در خدمت گرفتند ، وامروزه نیز این انرژی (بادهای صد و بیست روزه ) می تواند چر خ زندگی این مردم و صنعت کشور را به خوبی بچرخاند.
ه:گردشگری؛
در این باره همان گونه که بار ها نیز گفته ام ، سخن باستان شناسی که در این منطقه کار کرده است بسنده است که گفت:«اگر من کاره ای می بودم ، دستور می دادم دور سیستان دیوار بتنی بکشند و آنرا یک موزه باستان شناسی می کردم.»
سخن آخر :(باز نقل قولی از یک خارجی که مدتها در سیستان بسر برده است)
لرد کرزن نایب السلطنه هند در مورد سیستان می گوید :«زمانی سیستان معروف جهانی بوده و حاصلخیزی آن مشهور آفاق است ، سکنه بسیار داشته و شهرهای مجلل را دارا بوده ، چه باید گفت به آن آثار بی شمار تاریخی که فرسنگها خرابه های آن امتداد دارد؟
اگر سیستان در دست مردمان جدی و سختکوش قرار گیرد و مدیریتی درست شود ، آیا نخواهد توانست به ترقیات ادوار گذشته خود برسد؟»
وامروزه به حق سیستان بیش از هر زمانی به مردمان جدی و سخت کوش نیازمند است.
محمد پودینه/کارشناس ارشد تاریخ